آثار

بررسی روایت سدیر در تحف العقول

يكشنبه, ۱۵ مرداد ۱۳۹۶، ۰۲:۵۱ ق.ظ

از دیگر شواهدی که نشان می دهد کتاب «تحف العقول» در اصل متعلّق به فرقه نصیریه -لعنهم الله- است، روایت «سدیر» است. متن این حدیث به طور کامل چنین است:

«دَخَلَ عَلَیْهِ رَجُلٌ فَقَالَ ع لَهُ مِمَّنِ الرَّجُلُ فَقَالَ مِنْ مُحِبِّیکُمْ وَ مَوَالِیکُمْ فَقَالَ لَهُ جَعْفَرٌ ع لَا یُحِبُّ اللَّهَ عَبْدٌ حَتَّى یَتَوَلَّاهُ وَ لَا یَتَوَلَّاهُ حَتَّى یُوجِبَ لَهُ الْجَنَّةَ ثُمَّ قَالَ لَهُ مِنْ أَیِّ مُحِبِّینَا أَنْتَ فَسَکَتَ الرَّجُلُ فَقَالَ لَهُ سَدِیرٌ وَ کَمْ مُحِبُّوکُمْ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ عَلَى ثَلَاثِ طَبَقَاتٍ طَبَقَةٌ أَحَبُّونَا فِی الْعَلَانِیَةِ وَ لَمْ یُحِبُّونَا فِی السِّرِّ وَ طَبَقَةٌ یُحِبُّونَا فِی السِّرِّ وَ لَمْ یُحِبُّونَا فِی الْعَلَانِیَةِ وَ طَبَقَةٌ یُحِبُّونَا فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَةِ هُمُ النَّمَطُ الْأَعْلَى‏ شَرِبُوا مِنَ الْعَذْبِ الْفُرَاتِ وَ عَلِمُوا تَأْوِیلَ الْکِتَابِ‏ وَ فَصْلَ الْخِطَابِ وَ سَبَبَ الْأَسْبَابِ فَهُمُ النَّمَطُ الْأَعْلَى الْفَقْرُ وَ الْفَاقَةُ وَ أَنْوَاعُ الْبَلَاءِ أَسْرَعُ إِلَیْهِمْ مِنْ رَکْضِ الْخَیْلِ‏ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَ الضَّرَّاءُ وَ زُلْزِلُوا وَ فُتِنُوا فَمِنْ بَیْنِ مَجْرُوحٍ وَ مَذْبُوحٍ مُتَفَرِّقِینَ فِی کُلِّ بِلَادٍ قَاصِیَةٍ بِهِمْ یَشْفِی اللَّهُ السَّقِیمَ وَ یُغْنِی الْعَدِیمَ‏ وَ بِهِمْ تُنْصَرُونَ وَ بِهِمْ تُمْطَرُونَ وَ بِهِمْ تُرْزَقُونَ وَ هُمُ الْأَقَلُّونَ عَدَداً الْأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً وَ خَطَراً وَ الطَّبَقَةُ الثَّانِیَةُ النَّمَطُ الْأَسْفَلُ أَحَبُّونَا فِی الْعَلَانِیَةِ وَ سَارُوا بِسِیرَةِ الْمُلُوکِ فَأَلْسِنَتُهُمْ مَعَنَا وَ سُیُوفُهُمْ عَلَیْنَا  وَ الطَّبَقَةُ الثَّالِثَةُ النَّمَطُ الْأَوْسَطُ أَحَبُّونَا فِی السِّرِّ وَ لَمْ یُحِبُّونَا فِی الْعَلَانِیَةِ وَ لَعَمْرِی‏ لَئِنْ کَانُوا أَحَبُّونَا فِی السِّرِّ دُونَ الْعَلَانِیَةِ فَهُمُ الصَّوَّامُونَ بِالنَّهَارِ الْقَوَّامُونَ بِاللَّیْلِ تَرَى أَثَرَ الرَّهْبَانِیَّةِ فِی وُجُوهِهِمْ أَهْلُ سِلْمٍ وَ انْقِیَادٍ قَالَ الرَّجُلُ فَأَنَا مِنْ مُحِبِّیکُمْ فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَةِ قَالَ جَعْفَرٌ ع إِنَّ لِمُحِبِّینَا فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَةِ علَامَاتٍ یُعْرَفُونَ بِهَا قَالَ الرَّجُلُ وَ مَا تِلْکَ الْعَلَامَاتُ قَالَ ع تِلْکَ خِلَالٌ أَوَّلُهَا أَنَّهُمْ عَرَفُوا التَّوْحِیدَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ وَ أَحْکَمُوا عِلْمَ تَوْحِیدِهِ وَ الْإِیمَانُ بَعْدَ ذَلِکَ بِمَا هُوَ وَ مَا صِفَتُهُ ثُمَّ عَلِمُوا حُدُودَ الْإِیمَانِ وَ حَقَائِقَهُ وَ شُرُوطَهُ وَ تَأْوِیلَهُ قَالَ سَدِیرٌ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا سَمِعْتُکَ تَصِفُ الْإِیمَانَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ قَالَ نَعَمْ یَا سَدِیرُ لَیْسَ لِلسَّائِلِ أَنْ یَسْأَلَ عَنِ الْإِیمَانِ مَا هُوَ حَتَّى یَعْلَمَ الْإِیمَانَ بِمَنْ قَالَ سَدِیرٌ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنْ رَأَیْتَ أَنْ تُفَسِّرَ مَا قُلْتَ قَالَ الصَّادِقُ ع مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَعْرِفُ اللَّهَ بِتَوَهُّمِ الْقُلُوبِ فَهُوَ مُشْرِکٌ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَعْرِفُ اللَّهَ بِالاسْمِ دُونَ الْمَعْنَى فَقَدْ أَقَرَّ بِالطَّعْنِ لِأَنَّ الِاسْمَ مُحْدَثٌ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَعْبُدُ الِاسْمَ وَ الْمَعْنَى فَقَدْ جَعَلَ مَعَ اللَّهِ شَرِیکاً وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَعْبُدُ الْمَعْنَى بِالصِّفَةِ لَا بِالْإِدْرَاکِ فَقَدْ أَحَالَ عَلَى غَائِبٍ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَعْبُدُ الصِّفَةَ وَ الْمَوْصُوفَ فَقَدْ أَبْطَلَ التَّوْحِیدَ لِأَنَّ الصِّفَةَ غَیْرُ الْمَوْصُوفِ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یُضِیفُ الْمَوْصُوفَ إِلَى الصِّفَةِ فَقَدْ صَغَّرَ بِالْکَبِیرِ وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ. قِیلَ لَهُ فَکَیْفَ سَبِیلُ التَّوْحِیدِ قَالَ ع بَابُ الْبَحْثِ مُمْکِنٌ وَ طَلَبُ الْمَخْرَجِ مَوْجُودٌ إِنَّ مَعْرِفَةَ عَیْنِ الشَّاهِدِ قَبْلَ صِفَتِهِ وَ مَعْرِفَةَ صِفَةِ الْغَائِبِ قَبْلَ عَیْنِهِ قِیلَ وَ کَیْفَ نَعْرِفُ‏ عَیْنَ الشَّاهِدِ قَبْلَ صِفَتِهِ قَالَ ع تَعْرِفُهُ وَ تَعْلَمُ عِلْمَهُ وَ تَعْرِفُ نَفْسَکَ بِهِ وَ لَا تَعْرِفُ نَفْسَکَ بِنَفْسِکَ مِنْ نَفْسِکَ وَ تَعْلَمُ أَنَّ مَا فِیهِ لَهُ وَ بِهِ کَمَا قَالُوا لِیُوسُفَ‏ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هذا أَخِی‏ فَعَرَفُوهُ بِهِ وَ لَمْ یَعْرِفُوهُ بِغَیْرِهِ وَ لَا أَثْبَتُوهُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ بِتَوَهُّمِ الْقُلُوبِ أَ مَا تَرَى اللَّهَ یَقُولُ‏ ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها یَقُولُ لَیْسَ لَکُمْ أَنْ تَنْصِبُوا إِمَاماً مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِکُمْ تُسَمُّونَهُ مُحِقّاً بِهَوَى أَنْفُسِکُمْ وَ إِرَادَتِکُمْ ثُمَّ قَالَ الصَّادِقُ ع ثَلَاثَةٌ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‏ مَنْ أَنْبَتَ شَجَرَةً لَمْ یُنْبِتْهُ اللَّهُ یَعْنِی مَنْ نَصَبَ إِمَاماً لَمْ یَنْصِبْهُ اللَّهُ أَوْ جَحَدَ مَنْ نَصَبَهُ اللَّهُ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ لِهَذَیْنِ سَهْماً فِی الْإِسْلَامِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ‏ وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ.» (تحف العقول ؛ صص325-329 ؛ جامعه مدرّسین، چاپ دوم)

این حدیث به این شکل در هیچ یک از کتب امامیه یافت نمی شود؛ مگر در کتب متأخر مانند بحار الانوار که از تحف العقول نقل کرده اند.

هر چند متن حدیث در مقایسه با احادیث معتبر امامیه و معارف قطعی اهل بیت علیهم السّلام، مبهم و متشابه است؛ امّا چه بسا در نگاه نخست، مطلب باطل یا عقیده مشکوکی در آن به نظر نرسد؛ امّا اگر کسی علاوه بر انس با احادیث فرقه ناجیه امامیه، با کتب غلات -لعنهم الله- نیز آشنا باشد، این روایت را معنادار و متفاوت از روایات امامیه می یابد.

1. روایت «سدیر» با اختلاف در کتب نصیریه نقل شده است

گفتیم که این حدیث در هیچ یک از کتب امامیه روایت نشده است؛ با این که اگر چنین حدیث مهمّی در دسترس امامیه بود و آن را معتبر می دانستند؛ علی القاعدة در کتب خود، مثل توحید شیخ صدوق، نقل می کردند. امّا از سوی دیگر نویسندگان نصیری لعنهم الله- آن را با تفاوت در کتب خود نقل کرده اند.                                           

به متن الرساله المصریة توجّه کنید:

«و مما رواهُ السیدُ أبو عبدِ اللَّه الخصیبیُّ قال: حدثنی محمدٌ بنُ علیٍّ بنِ الحسنِ الکوفی المعروفُ بالمهلبی عَنْ غیلانَ بنِ بکرٍ عَنْ أبی محمدٍ القاسمِ بنِ سلامةَ الفارسی عَنْ أبی محنَّفَ لوطٍ الأزدی عَنْ حیانَ بنِ سدیرٍ الصیرفی رحمهمُ اللَّه تعالى قال: کنتُ بحضرةِ المولى الصادِقِ علینا سلامهُ إذْ دخلَ علیهِ شابٌّ مِنَ البادیةِ یقالُ له الجریشُ بنُ منیعٍ العامری فسلَّمَ على مولانا فردَّ علیهِ السلامَ، فقال مولانا: مِمَّنِ الرجلُ ، فقال: مِنْ مُحبیکم و مُوالیکم فقال مولانا: لا یُحبُّ اللَّه عبداً حتى یَتوالاهُ، و لا یَتوالاهُ حتى یُوجِبُ له الجنةَ، فمِنْ أیِّ مُحبینا أنت، فسکتَ الرجلُ، فقال حیان: یا مولای و کم مُحبوکم، فقال علینا سلامهُ: ثلاثُ طبقاتٍ، طبقةٌ أحبونا بالسرِّ و لم یُحبونا بالعلانیةِ ، و طبقةٌ أحبونا بالعلانیةِ و لم یحبونا بالسرِّ، و طبقةٌ أحبونا بالسرِّ و العلانیةِ، قال حیانُ: فقلتُ: یا سیدی إنْ أریتَ أنْ تُفسِّرَ لی ذلکَ، فقال علینا سلامهُ: أمَّا الذینَ أحبونا بالسرِّ و لم یُحبونا بالعلانیةِ: فهمُ الذینَ ساروا سیرَ الملوکِ ، ألسنتهمْ معنا و سیوفُهم مُصلطةٌ علینا، فهؤلاءِ هم فی الطبقةِ السُّفلى مَعَ المنافقینَ فی النارِ، و أمَّا الذینَ أحبونا بالعلانیةِ و لم یحبونا بالسرِّ فهمُ الذینَ أنزلونا مِنَ الأصلابِ، و أجرونا فی الأرحامِ، فهم فی الطبقةِ الثانیةِ مَعَ المنافقینَ فی النارِ، و أمَّا الذینَ أحبونا بالسرِّ و العلانیةِ: فهمُ الطبقةُ العلیا، شربوا مِنْ ماءِ الفراتِ العذبِ و المالِحِ، و علِموا تأویلَ الکتابِ و فصلَ الخطابِ و سببَ الأسبابِ، الفقرُ و الفاقةُ شعارُهم، و البلاءُ و أنواعُ الْمِحنِ أسرعُ إلیهم مِنْ رکضِ الخیلِ، و أقربُ مِنَ القلوصِ إلى الحملِ، مسَّتهمُ البأساءُ و الضرَّاءُ، و زُلزِلوا و قتِلوا و فُنوا، فهم بینَ مجروحٍ و مقتولٍ، متفرِّقونَ فی کلِّ بلادٍ قاصیةٍ، بهم تُشفَونَ، و بهم تُسقَونَ، و بهم تُرزقونَ، و بهم تُمطرونَ: همُ الأقلُّونَ عدداً، الأعظمونَ عندَ اللَّه خطراً، فقال الرجلُ: أنا مِنْ محبیکم بالسرِّ و العلانیةِ، فقال له المولى: إنَّ لِمُحبینا علاماتٍ یُعرفونَ بها، قال حیانُ: و ما تلکَ العلاماتُ یا مولای، فقال: أولها إنهم عرفوا التوحیدَ حقَّ معرفتهِ، و أحکموا عِلمَ التوحیدِ و الإیمانِ، و ما هو حقهُ و ما صفتهُ، و علِموا تأویلَ الکتابِ و حدودَ الإیمانِ و شروطهِ و حقوقهِ، فقلتُ: یا مولای ما رأیتکَ فسَّرتَ الإیمانَ إلاَّ فی هذا الیومِ، قال: نعم یا حیانُ لیسَ للسائلِ أنْ یسألَ إلاَّ عنِ الإیمانِ، قال حیانُ فقلتُ: یا مولای إنْ رأیتَ أنْ تفسِّرَ لی ذلکَ ، قال: نعم یا حیانُ نِعمَ ما قُلتَ ، فمَنْ زعمَ أنه یَعرفُ اللَّه بتوهمِ القلوبِ فهو مُشرِکٌ ، و مَنْ زعمَ أنه یعبدُ غیرَ موجودٍ فقد نفى المعبودَ ، و مَنْ زعمَ أنه یعبُدُ المعنى و الإسمَ فقد أشرکَ و جعلَ للَّه شریکاً ، و مَنْ زعمَ أنهُ یعبدُ الإسمَ دونَ المعنى فقد أقرَّ بعبادةِ غیرِ اللَّه ، و مَنْ زعمَ أنه یعبدُ المعنى بحقیقةِ الإسمِ فأولئکَ أصحابُ أمیرِ المؤمنینَ الذینَ یَجیبونهُ فی البرِّ والبحرِ.»

و میمون طبرانی -لعنه الله- در رساله «الرّد علی المرتد» می نویسد:

«فمن ذلک قول مولانا جعفر منه السلام فی خبر له یطول شرحه : فأما الذین أحبونا فی السر و العلانیة هی الطبقة العلیا شربوا من العذب و المالح و علموا تأویل الکتاب و فصل الخطاب و سبب الأسباب الفقر و الفاقة و أنواع البلاء أسرع إلیهم من رکض الخیل ، مستهم البأساء والضراء و زلزلوا و فتنوا من بین مجروح و مقتول، متفرقین فی کل بلاد قاصیة ، بهم یشفى السقیم ، و بهم یغنى الفقیر و بهم تنصرون ، و بهم تمطرون ، و بهم ترزقون، و هم الأقلون عددا ، و الأعظمین عند الله قدرا و خطرا.»

و شیخ معلّی ربیع لعنه الله- در رساله بهجة الاسرار به همین روایت اشاره کرده است: «و قالَ مولانا الصَّادِق -منه الرحمة- الفَقرُ و الفاقَة و أنواعُ البلاء أسرَعُ لشیعتنا مِن رَکضِ الخیل.»

در رساله مصریة به جای سدیر، پسرش حیان (حنان) بن سدیر ذکر شده است و در محتوا نیز تفاوتهای مهمّی وجود دارد. متن رساله مصریه صریح در غلوّ است.

قرار گرفتن «ابومخنف لوط بن یحیی الازدی» در سند، گویای جعلی بودن آن است.

مراد از «الذینَ أنزلونا مِنَ الأصلابِ، و أجرونا فی الأرحامِ» کسانی است که اهل بیت علیهم السّلام را بشر می دانند و ولادت را به آنان نسبت می دهند.

2. مراد از «العذب الفرات»

در متن تحف العقول در توصیف کسانی که هم در «سرّ» و هم در «علانیة» امامان ع را دوست دارند، آمده است: «شَرِبُوا مِنَ الْعَذْبِ الْفُرَاتِ» امّا در متن رساله مصریه و رساله الرّد علی المرتدّ آمده است: «شربوا مِنْ ماءِ الفراتِ العذبِ و المالِحِ» ؛ «شربوا من العذب و المالح»

علّت آن است که در فرهنگ نصیریه، آب شیرین، نماد «سرّ» (علم باطن) و آب شور و تلخ، نمادِ «علانیة» (علم ظاهر) است.

در کتاب «الاظلة و الاشباح» منسوب به مفضّل بن عمر آمده است:

«امتزج البحر المالح و العذب ، و البحر هو العلم ، و المالح علم الظاهر ، و العذب الباطن بشرح الحقیقة لقوله عزَّ من قائل: مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لا یبغیان. و البرزخ هو الباب، و هو قوله عزَّ من قائل: هذا عذب فرات و هذا ملح أجاج .و العذب الفرات علم الباطن بشرح الحقیقة، و المالح الأجاج علم الظاهر الذی فی أیدی المخالفین.»

حسین بن حمدان در رساله رستباشیه نوشته است:

«فالعذب ما اتضح للمؤمن من علم الباطن مما یدله على توحید الله عز وجل من علماء المؤمنین و هم علماء الباطن و الملح الاجاج هو ما اتضح للمؤمن من علم الظاهر مما یدله على توحید الله من الشیاطین المخالفین»

و در رساله مصریة نیز آمده است:

«فالعذبُ الفراتُ هو دعوةُ الحقِّ و علمُ الباطنِ ، و الْمِلحُ الأُجاجُ هو دعوةُ الباطلِ و عِلمُ الظاهرِ الذی هو معهم ، وقولهُ: و مِنْ کلٍّ تأکلونَ لحماً طریاً: أی یجبُ على المؤمنِ أنْ یأخذَ مِنْ علومهم ما یتحلَّى به بینهم تقیَّةً و لِیَستُرَ على دینهِ ، و لیکونَ ظاهرهُ أحسنَ منْ ظواهرهمْ»

از همین عبارت، انگیزه تألیف کتابهایی مانند تحف العقول از سوی نویسندگان نصیری لعنهم الله-روشن می شود.

3. مقایسه روایات شیعی و نصیری درباره عبادت اسم و معنی

در نگاه نخست ممکن است چنین بنماید که روایت سدیر در تحف العقول با روایات معتبر امامیه درباره عبادت اسم و معنی هم سو است؛ امّا حقیقت آن است که در عین تشابه ظاهری، تفاوت های اساسی وجود دارد. برای تبیین این اختلاف، ابتدا روایات شیعی را مرور کنیم:

«عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ‏ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ وَ اشْتِقَاقِهَا اللَّهُ مِمَّا هُوَ مُشْتَقٌّ قَالَ فَقَالَ لِی یَا هِشَامُ اللَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ إِلَهٍ وَ الْإِلَهُ یَقْتَضِی مَأْلُوهاً وَ الِاسْمُ غَیْرُ الْمُسَمَّى فَمَنْ عَبَدَ الِاسْمَ‏ دُونَ الْمَعْنَى فَقَدْ کَفَرَ وَ لَمْ یَعْبُدْ شَیْئاً وَ مَنْ عَبَدَ الِاسْمَ‏ وَ الْمَعْنَى فَقَدْ کَفَرَ وَ عَبَدَ اثْنَیْنِ وَ مَنْ عَبَدَ الْمَعْنَى دُونَ الِاسْمِ فَذَاکَ التَّوْحِیدُ أَ فَهِمْتَ یَا هِشَامُ قَالَ فَقُلْتُ زِدْنِی قَالَ إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَ تِسْعِینَ اسْماً فَلَوْ کَانَ الِاسْمُ هُوَ الْمُسَمَّى لَکَانَ کُلُّ اسْمٍ مِنْهَا إِلَهاً وَ لَکِنَّ اللَّهَ مَعْنًى یُدَلُّ عَلَیْهِ بِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ وَ کُلُّهَا غَیْرُهُ یَا هِشَامُ الْخُبْزُ اسْمٌ لِلْمَأْکُولِ وَ الْمَاءُ اسْمٌ لِلْمَشْرُوبِ وَ الثَّوْبُ اسْمٌ لِلْمَلْبُوسِ وَ النَّارُ اسْمٌ لِلْمُحْرِقِ أَ فَهِمْتَ یَا هِشَامُ فَهْماً تَدْفَعُ بِهِ وَ تُنَاضِلُ بِهِ‏ أَعْدَاءَنَا وَ الْمُتَّخِذِینَ‏ مَعَ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ غَیْرَهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَقَالَ نَفَعَکَ اللَّهُ بِهِ وَ ثَبَّتَکَ یَا هِشَامُ قَالَ هِشَامٌ فَوَ اللَّهِ مَا قَهَرَنِی أَحَدٌ فِی التَّوْحِیدِ حَتَّى قُمْتُ مَقَامِی هَذَا.» (الکافی ؛ ج‏1 ؛ صص87 و 114- التوحید للصدوق ؛ ص220- الإحتجاج ؛ ج‏2 ؛ ص333)

«عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى بْنِ عُبَیْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ وَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ عَبَدَ اللَّهَ بِالتَّوَهُّمِ فَقَدْ کَفَرَ وَ مَنْ عَبَدَ الِاسْمَ‏ دُونَ الْمَعْنَى فَقَدْ کَفَرَ وَ مَنْ عَبَدَ الِاسْمَ‏ وَ الْمَعْنَى فَقَدْ أَشْرَکَ وَ مَنْ عَبَدَ الْمَعْنَى بِإِیقَاعِ الْأَسْمَاءِ عَلَیْهِ بِصِفَاتِهِ الَّتِی وَصَفَ بِهَا نَفْسَهُ فَعَقَدَ عَلَیْهِ قَلْبَهُ وَ نَطَقَ بِهِ لِسَانُهُ فِی سَرَائِرِهِ وَ عَلَانِیَتِهِ‏ فَأُولَئِکَ أَصْحَابُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع حَقّاً وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا.» (الکافی ؛ ج‏1 ؛ ص87- التوحید للصدوق ؛ ص220)

«عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَى أَبِی جَعْفَرٍ ع أَوْ قُلْتُ لَهُ جَعَلَنِی اللَّهُ فِدَاکَ نَعْبُدُ الرَّحْمَنَ الرَّحِیمَ الْوَاحِدَ الْأَحَدَ الصَّمَدَ قَالَ فَقَالَ إِنَّ مَنْ عَبَدَ الِاسْمَ‏ دُونَ الْمُسَمَّى بِالْأَسْمَاءِ أَشْرَکَ وَ کَفَرَ وَ جَحَدَ وَ لَمْ یَعْبُدْ شَیْئاً بَلِ اعْبُدِ اللَّهَ الْوَاحِدَ الْأَحَدَ الصَّمَدَ الْمُسَمَّى بِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ دُونَ الْأَسْمَاءِ إِنَّ الْأَسْمَاءَ صِفَاتٌ وَصَفَ بِهَا نَفْسَهُ.» (الکافی ؛ ج‏1 ؛ صص87 و 88)

معنای این روایات شریفه کاملاً واضح است. خلاصه آن که مراد از «اسماء»، الفاظ و مفاهیم و اوصاف و عباراتی است که برای خدا به کار می رود و مراد از «معنی» همان ذات خداوند است که مسمّا و مصداق این اسماء و اصطلاحاً حقیقت عینی و خارجی آن است. اهل بیت ع ما را از پرستش این اسماء، نهی کرده اند؛ زیرا خود مخلوق خدایند. به تعبیر ایشان، پرستش اسماء، در کنار خداوند، شرک است؛ پرستش اسماء بدون پرستش خداوند، کفر است؛ پرستش خداوند به تنهایی، توحید است. پرستش خداوند با ایقاع اسماء بر او ممکن است. مثلاً اگر اسم غفور را به تنهایی بپرستیم، کفر است و اگر اسم غفور را به همراه ذات خدا بپرستیم، شرک است و اگر ذات خدا را با نسبت دادن اسم غفور به او بپرستیم، عبادت و توحید است؛ مثل این که خدا را خطاب کنیم و بگوییم: «اقل یا غفور عثرتی»

این تقسیمی است که در روایات معتبر امامیه مطرح شده است؛ امّا اگر پا را از دایره اصول روایی مذهب، فراتر نهیم، با تقسیم بندی متفاوتی روبرو می شویم؛ مثلاً دیلمی در ارشاد القلوب روایت کرده است:

«وَ قَالَ ع‏ مَنْ عَبَدَ اللَّهَ بِالْوَهْمِ أَنْ یَکُونَ صُورَةً أَوْ جِسْماً فَقَدْ کَفَرَ وَ مَنْ عَبَدَ الِاسْمَ‏ دُونَ الْمَعْنَى فَقَدْ عَبَدَ غَیْرَ اللَّهِ وَ مَنْ عَبَدَ الْمَعْنَى دُونَ الِاسْمِ فَقَدْ دَلَّ عَلَى غَائِبٍ وَ مَنْ عَبَدَ الِاسْمَ‏ وَ الْمَعْنَى فَقَدْ أَشْرَکَ وَ عَبَدَ اثْنَیْنِ وَ مَنْ عَبَدَ الْمَعْنَى بِوُقُوعِ الِاسْمِ عَلَیْهِ فَعَقَدَ بِهِ قَلْبَهُ وَ نَطَقَ بِهِ لِسَانُهُ فِی سَرَائِرِهِ وَ عَلَانِیَتِهِ فَذَلِکَ دِینِی وَ دِینُ آبَائِی ع.» (إرشاد القلوب إلى الصواب ؛ ج‏1 ؛ ص168)

و همین روایت را با اندک اختلاف در کتاب دیگر خود، نیز آورده است. (نک: أعلام الدین فی صفات المؤمنین، ص67)

روشن است که روایت دیلمی با احادیث معتبری که پیشتر آوردیم، معارض است؛ زیرا بین «عَبَدَ الْمَعْنَى دُونَ الِاسْمِ» و «عَبَدَ الْمَعْنَى بِوُقُوعِ الِاسْمِ عَلَیْهِ» فرق نهاده و اوّلی را مذموم و دومی را ممدوح دانسته است؛ در حالی که بنا بر روایات معتبر امامیه که پیشتر نقل شد، فرقی بین این دو نیست و هر دو، تعبیری است از توحید خالص و صحیح.

جالب آن که در روایت تحف العقول نیز مسأله «دلالت بر غائب» که در روایت دیلمی مطرح است، مورد توجه قرار گرفته است:

«مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَعْبُدُ الْمَعْنَى بِالصِّفَةِ لَا بِالْإِدْرَاکِ فَقَدْ أَحَالَ عَلَى غَائِبٍ ... إِنَّ مَعْرِفَةَ عَیْنِ الشَّاهِدِ قَبْلَ صِفَتِهِ وَ مَعْرِفَةَ صِفَةِ الْغَائِبِ قَبْلَ عَیْنِهِ.»

در این جا لازم است تذکّر دهم که «دیلمی» نیز در میان امامیه، وضعیّتی مشابهِ ابن شعبه دارد؛ یعنی هویّت او به درستی شناخته شده نیست و اطّلاعات اندکی درباره او وجود دارد. دیلمی احادیث زیادی از حسین بن حمدان روایت کرده است و به نظر می رسد میان او و نصیریه لعنهم الله- ارتباطی وجود داشته است. در فرصت مناسب در این باره به تفصیل سخن خواهم گفت، ان شاء الله.

در روایات خاصّ نصیریه بر نفی «احاله بر غائب» تأکید شده و «ادراک» و «مشاهده» شرط توحید به شمار می رود:

در حقائق اسرار الدّین، تألیف دیگر حسن بن شعبة آمده است:

«و مما یشاکل الفرق بین الاسم و المعنى ما حدثنی به أبو علی محمد بن همام قال: أخبرنا الحسین بن أحمد قال حدثنی الحسین بن محمد عن غیثان قال: حدثنا السجَّاد و الحسین بن علی بن عبد الکریم بن عبید الله عن سلمة عن عطاء عن أبی عبد الله منه السلام أنه قال: من زعم أنه یعرف الله بجهاته فهو مشرک، و من زعم أنه لا یدرک فقد نفى العبودیة، و من زعم أنه یعبد الاسم دون المعنى فقد أقر بالکفر لأن الاسم محدث، و من زعم أنه یعبد الاسم مع المعنى فقد جعل مع الله شریکا،ً و من زعم أنه یعبد المعنى بغیر إدراک فقد أحال على غائب، و من زعم أنه یعبد المعنى بحقیقة القلوب فأولئک أصحاب أمیر المؤمنین الذین یجیبونه فی البر والبحر.»

جلّی زاد الله فی عذابه- در کتاب حاوی الاسرار این روایت را با اندک اختلافی در لفظ نقل کرده است. شیخ معلّی ربیع لعنه الله- آن را در «کشف الکنوز و حل الرموز» از حاوی الاسرار نقل کرده است. به شباهت این روایت با حدیث تحف العقول دقّت کنید.

همچنین در حقائق اسرار الدین و الاصیفر و حجّة العارف و الجوهرة الطالقانیة با اندک اختلاف در لفظ- آمده است:

«و بالإسناد عن محمد بن صدقة عن یونس بن ظبیان عن المفضل قال: قال الصادق: مَن عبَدَ مَنْ لا یرى فقد عبد مجهولاً غائبا،ً و من عبد من یرى فقد عبد محدودا مدروکا،ً و من قال إنه غیر مشاهدٍ فقد أحال على غائب، و من قال إن الأبصار تشاهده فقد یرى مثله، و من عبد المعنى و الاسم جمیعا فقد أشرک بهم و من وصفه بما یقع علیه من فکره فإنما وصف نفسه، و من قال إنه محتجب عن خلقه فإنما عنى غیره، و من قال إنه ظاهر لهم یرونه فقد عاناه، و من عرفه من جهة الإقرار و علمه من ظهور المعجزات و نفى ما رأى و أثبت ما علم فأولئک أصحاب أمیر المؤمنین.»

و در حقائق اسرار الدین و رساله الاصیفر و الجوهرة الطالقانیة با قدری تفاوت آمده است:

«وبالإسناد عن الکرخی عن اسماعیل بن علی عن محمد بن صدقة عن محمد بن سنان عن المفضل قال: قال سیدی: من عرف الله من جهة الاسم فقد جهل أکثر مما علم، و من عبد الاسم و المعنى فقد أشرک، و من قال إنه لا یُرى فقد أحال على عدمٍ، و من قال إنه تدرکه الأبصار فقد شبّهه بخلقه، و من قال إنه فی خلقه فقد أحوجه إلى مکان، و من قال إنه خارج عنهم فقد نفى وجوده، و من عرفه بدلائله و أشار إلیه من حیث ظهرت علاماته و آمن بما شاهد من معجزاته فأولئک أصحاب أمیر المؤمنین.»

در «المعارف و تحفة لکلّ عارف» آمده است:

«و عن محمد بن سنان عن یونس بن ظبیان قال سمعت الصادق منه السلام یقول: من زعم أنه یعرف الله بتوهم القلوب فهو مشرک ، و من زعم أنه لا یدرک فقد نفى العبودیة ، و من زعم أنه یعبد الاسم دون المعنى فقد التزم الکفر ، و من زعم أنه یعبد المعنى بحقیقة المعرفة فأولئک أصحاب أمیر المؤمنین.»

و در حقائق اسرار الدّین آمده است:

«و روی عن العالم منه السلام أنه قال: من زعم أنه یعرف الله بحجاب أو بصورة أو بمثال فهو مشرک لأن حجابه و صورته و مثاله غیره و هو واحد متوحد لا یرى خفی یتراءى، و التقلیب ذاهب عن صفته، و الموصوف غیر الواصف، و من زعم أنه یعرف الله بحجابه فهو مشرک، و من زعم أنه لا یدرک فقد نفى المعبود، و من زعم أنه یعبد الاسم و المعنى فقد جعل مع الله شریکا،ً و من زعم أنه یعبد المعنى بحقیقة القلوب فأولئک أصحاب أمیر المؤمنین.»

در تفسیری صوفیانه نیز آمده: "و قال علی بن ابی طالب کرم الله وجهه من عرف الله بالاسم دون المعنی فهو کافر و من عرف الله بالاسم و المعنی فهو یعرف الهین اثنین و من عرف الله بالاخبار فهو یدل علی غائب و من عرف الله بالاوهام فهو یدل علی غیر الله و من عرف الله بتحقیق المعنی فهو العارف حقّاََ و هو ان یعرف به و یعرف من غیره به." (تفسیر عرفانی قرآن منسوب به امام جعفر صادق، ص۱۷۹، نشر سخن، مهدی تدین و ...، چاپ ۱۳۹۲)

این که در تحف العقول آمده است: «وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَعْبُدُ الْمَعْنَى بِالصِّفَةِ لَا بِالْإِدْرَاکِ فَقَدْ أَحَالَ عَلَى غَائِبٍ» ، معارض است با روایات معتبر که آن را توحید صحیح و حقیقی دانسته اند: «وَ مَنْ عَبَدَ الْمَعْنَى بِإِیقَاعِ الْأَسْمَاءِ عَلَیْهِ بِصِفَاتِهِ الَّتِی وَصَفَ بِهَا نَفْسَهُ فَعَقَدَ عَلَیْهِ قَلْبَهُ وَ نَطَقَ بِهِ لِسَانُهُ فِی سَرَائِرِهِ وَ عَلَانِیَتِهِ‏ فَأُولَئِکَ أَصْحَابُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع حَقّاً.» (الکافی ؛ ج‏1 ؛ ص87- التوحید للصدوق ؛ ص220)

تأکید بر مشاهده و ادراک، با توجّه به مبانی اعتقادی غلات و صوفیه کاملاً قابل فهم است. بی جهت نیست که اهل عرفان این حدیث را مستند عقاید نادرست خود قرار داده اند. (نک: مجموعه رسائل علامه طباطبایی، ج2، ص82- الانوار الساطعة فی شرح الزیارة الجامعة، ج2، ص71، شیخ جواد کربلائی- یادنامه مفسر کبیر استاد علامه طباطبایی، ص284)

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است
ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی