آثار

سخن امام حسن علیه السّلام یا مطرف؟

از دیگر متفرّدات تحف العقول حدیث منسوب به امام حسن مجتبی علیه السّلام است: «مَا أَعْرِفُ أَحَداً إِلَّا وَ هُوَ أَحْمَقُ‏ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ رَبِّهِ.» (تحف العقول ؛ ص234)

خطیب بغدادی، ابن عساکر، غزّالی و زمخشری این جمله را به مطرف بن عبدالله نسبت داده اند:

«أخبرنا أبو الحسن بن رزقویه أخبرنا أبو بکر محمّد بن الحسن بن زیاد المقرئ النقاش حدّثنا خلف بن شمس حدّثنا إبراهیم بن سعید الجوهریّ حدّثنا موسى بن إسماعیل عن مهدیّ عن غیلان عن مطرف قال: کلهم أحمق فیما بینه و بین ربه تعالى، و بعض الحمق أهون من بعض.» (تاریخ بغداد، ج‏8، ص327)

«أخبرنا أبو القاسم إسماعیل بن أحمد، أنا محمّد بن هبة اللّه، أنا محمّد بن الحسین، أنا عبد اللّه، نا یعقوب، حدّثنی سلیمان، حدّثنی صاحب لی قال: قال مطرّف: الناس کلهم أحمق فیما بینهم و بین اللّه، و لکن بعض الحمق أهون من بعض.» (تاریخ مدینة دمشق، ج‏58، ص 315)

«قال مطرف: ما من الناس أحد إلا و هو أحمق‏ فیما بینه و بین ربه، إلا أن بعض الحمق أهون من بعض.» (إحیاء علوم الدین ؛ ج‏14 ؛ ص205)

«قال مطرف، کل الناس أحمق‏ فیما بینه و بین ربه، إلا أن بعض الناس أقل حماقة من بعض.» (إحیاء علوم الدین ؛ ج‏9 ؛ ص115)

«مطرف: ما من أحد إلّا و هو أحمق فیما بینه و بین ربه، إلّا أن بعض الحمق أهون من بعض.» (ربیع الأبرار و نصوص الأخیار، ج‏2، ص45)

مشترکات تحف العقول و حقائق اسرار الدّین

حقائق اسرار الدّین کتابی است آکنده از کفر و غلوّ که در میان فرقه نصیریه خذلهم الله- رایج است. مؤلف این کتاب حسن بن شعبه است. هر چند سبک این کتاب، کاملاً متفاوت از تحف العقول است؛ امّا میان آن دو مشترکاتی وجود دارد که اتّحاد مؤلف را تأیید می کند:

1. در تحف العقول روایت زیر را به امام صادق علیه السّلام نسبت داده است:

«وَ قَالَ ع‏ یَقُولُ اللَّهُ مَنِ اسْتَنْقَذَ حَیْرَاناً مِنْ‏ حَیْرَتِهِ‏ سَمَّیْتُهُ حَمِیداً وَ أَسْکَنْتُهُ جَنَّتِی.» (تحف العقول ؛ ص382)

در حقائق اسرار الدین نیز آمده است: «و قال الصادق: من استنقذ حیراناً من حیرته أسکنته جنتی و کتبته عندی [من الفائزین.(سلسلة التراث العلویّ، شماره4، مجموعة الحرانیین، المؤلفات الخاصّة، حقائق اسرار الدین، ص14) [عبارت «من الفائزین» را از نسخه دیگری افزودم.]

با وجود جستجوی نسبتاً زیاد این حدیث را مصدر دیگری نیافتم. دست کم می توان گفت در منابع شیعه چنین حدیثی نیست یا اگر باشد بسیار نادر است. این که حدیث متفرّد یا نادری تنها در دو کتاب تحف العقول و حقائق اسرار الدین یافت شود، مؤید یگانگی مؤلف آن دو است.

2. در تحف العقول این حدیث را به امام صادق علیه السّلام نسبت داده است: «وَ قَالَ ع‏ أَفْضَلُ‏ الْعِبَادَةِ الْعِلْمُ بِاللَّهِ وَ التَّوَاضُعُ‏ لَهُ.» (تحف العقول ؛ ص364)

در حقائق اسرار الدین نیز همین حدیث عیناً به امام صادق علیه السّلام نسبت داده شده است. (سلسلة التراث العلویّ، شماره4، مجموعة الحرانیین، المؤلفات الخاصّة، حقائق اسرار الدین، ص12)

این حدیث را نیز با این لفظ در جای دیگری نیافتم. دست کم می توان گفت در منابع شیعه با عین این لفظ نقل نشده و یا اگر باشد بسیار نادر است. این هم قرینه دیگری است بر یگانگی مؤلف دو کتاب.

3. در هر دو کتاب تحف العقول و حقائق اسرار الدین حدیث زیر به امام صادق علیه السّلام نسبت داده شده است: «عَالِمٌ‏ أَفْضَلُ‏ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ وَ أَلْفِ زَاهِدٍ وَ أَلْفِ مُجْتَهِد» (تحف العقول ؛ ص364- سلسلة التراث العلویّ، شماره4، مجموعة الحرانیین، المؤلفات الخاصّة، حقائق اسرار الدین، ص12)

این حدیث را نیز به این صورت در جای دیگری نیافتم و این هم شاهد دیگری بر اتّحاد مؤلف آن دو است.

4. در هر دو کتاب تحف العقول و حقائق اسرار الدین، حدیث زیر به لفظ یکسان از امام باقر علیه السّلام نقل شده است: «عَالِمٌ‏ یُنْتَفَعُ‏ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ أَلْفَ عَابِدٍ.» (تحف العقول ؛ ص294 - سلسلة التراث العلویّ، شماره4، مجموعة الحرانیین، المؤلفات الخاصّة، حقائق اسرار الدین، ص12)

در جای دیگر از حقائق اسرار الدین این حدیث به همین لفظ با سند نیز روایت شده است: «حدثنی الحسن بن محمد العلوی عن احمد بن علی العقیقی عن ابیه علی بن احمد عن ایوب بن نوح عن جمیل بن دراج عن ابی عمیر عن یوسف بن عمیر عن ابی حمزة الثمالی عن ابی جعفر قال: ...» (سلسلة التراث العلویّ، شماره4، مجموعة الحرانیین، المؤلفات الخاصّة، حقائق اسرار الدین، ص123)

البته این حدیث متفرّد نیست و در مصادر دیگر روایت شده است.

5. در تحف العقول این حدیث به امام باقر علیه السّلام نسبت داده شده است: «مَنْ عَلَّمَ بَابَ‏ هُدًى‏ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لَا یُنْقَصُ أُولَئِکَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْئاً وَ مَنْ عَلَّمَ بَابَ ضَلَالٍ کَانَ عَلَیْهِ مِثْلُ أَوْزَارِ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لَا یُنْقَصُ أُولَئِکَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَیْئاً.» (تحف العقول ؛ ص297)

در حقائق اسرار الدین هم آمده است: «وَ قَالَ ابوجعفر‏ مَنْ عَلَّمَ بَابَ‏ هُدًى‏ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لَم یُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْئ وَ مَنْ عَلَّمَ بَابَ ضَلَالةٍ کَانَ له مِثْلُ أَوْزَارِ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لم یُنْقَصُ مِنْ اوزارهم.» (سلسلة التراث العلویّ، شماره4، مجموعة الحرانیین، المؤلفات الخاصّة، حقائق اسرار الدین، ص14)

این حدیث هم متفرّد نیست و در مصادر دیگر روایت شده است.

نتیجه: دو کتاب تحف العقول و حقائق اسرار الدّین، با وجود تفاوت زیاد در سبک و سیاق، روابط دقیقی با هم دارند که مؤید گزارشها و قرائنی است که بر یگانگی مؤلف آن دو شهادت می دهد.

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است
ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی