آثار

معنای «الکلام فی الربوبیة»

دوشنبه, ۹ مرداد ۱۳۹۶، ۰۱:۱۹ ب.ظ

شیخ صدوق -رحمة الله علیه- آخرین باب کتاب توحید را به جمع آوری روایاتِ ذمّ تفکّر در ذات خدا و تکلّم و جدل درباره آن، اختصاص داده است. عنوان باب چنین است: «باب النهی عن الکلام و الجدال و المراء فی الله عز و جل‏»

به پانزدهمین روایت باب توجّه کنید:

« أَبِی رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ وَ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَى عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: دَخَلَ عَلَیْهِ قَوْمٌ مِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ یَتَکَلَّمُونَ فِی الرُّبُوبِیَّةِ فَقَالَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ عَظِّمُوا اللَّهَ وَ لَا تَقُولُوا مَا لَا نَقُولُ فَإِنَّکُمْ إِنْ قُلْتُمْ‏ وَ قُلْنَا مِتُّمْ وَ مِتْنَا ثُمَّ بَعَثَکُمُ اللَّهُ وَ بَعَثَنَا فَکُنْتُمْ حَیْثُ شَاءَ اللَّهُ وَ کُنَّا.» (التوحید للصدوق ؛ ص457 ؛ جامعه مدرّسین ؛ چاپ اوّل)

شیخ صدوق -اعلی الله مقامه- «الکلام فی الربوبیة» را در این جا به معنای «سخن گفتن درباره ربوبیت خداوند» پنداشته و از این رو حدیث شریف را در این باب آورده است. البته اگر ما باشیم و همین روایت، معنایی جز این به ذهن نمی رسد و برداشت شیخ صدوق کاملاً طبیعی است؛ امّا کنار هم چیدن روایات مختلف نشان می دهد که «التکلمّ فی الربوبیة» در این جا اصطلاحی است معادل «غلوّ» و به معنای «اعتقاد به ربوبیّت ائمه علیهم السّلام».

در قرب الاسناد روایت فضیل بن عثمان به لفظ دیگری نقل شده است: 

«مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیُّ، عَنْ فَضْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: «اتَّقُوا اللَّهَ، وَ عَظِّمُوا اللَّهَ، وَ عَظِّمُوا رَسُولَهُ، وَ لَا تُفَضِّلُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ أَحَداً، فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى قَدْ فَضَّلَهُ. وَ أَحِبُّوا أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ حُبّاً مُقْتَصِداً، وَ لَا تَغْلُوا، وَ لَا تَفَرَّقُوا، وَ لَا تَقُولُوا مَا لَا نَقُولُ‏، فَإِنَّکُمْ إِنْ قُلْتُمْ وَ قُلْنَا بَعَثَکُمُ اللَّهُ وَ بَعَثَنَا وَ کُنَّا حَیْثُ یَشَاءُ اللَّهُ وَ کُنْتُمْ» (قرب الإسناد؛ صص129 و 159، مؤسسة آل البیت، چاپ اوّل)

در نوادر علیّ بن اسباط نیز آمده است: 

«وَ عَنْ فُضَیْلِ‏ بْنِ عُثْمَانَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ یَقُولُ: لَا تُفَضِّلُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَحَداً؛ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ فَضَّلَهُ، وَ لَا تُفَرِّطُوا، وَ لَا تَغْلُوا، وَ لَا تَقُولُوا فِینَا مَا لَا نَقُولُ، وَ أَحِبُّونَا حُبّاً مُقْتَصِداً؛ فَإِنَّکُمْ إِنْ قُلْتُمْ‏ وَ قُلْنَا مِتْنَا وَ مِتُّمْ، وَ کُنَّا حَیْثُ شَاءَ اللَّهُ وَ کُنْتُمْ.» (الأصول الستة عشر، ص344، دار الحدیث ، چاپ اوّل)

چنان که می بینیم موضوع اصلی روایت نفی غلوّ است و ارتباط مستقیمی با تفکّر در ذات خدا و سخن گفتن درباره آن ندارد.

جالب است که تعبیر «التکلمّ فی الربوبیة» در روایات دیگری نیز به معنای «اعتقاد به ربوبیت اهل بیت ع و گفتگو درباره آن» به کار رفته است:

1. ابوعمرو کشّی-رحمة الله علیه- می نویسد: «حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنِی إِسْحَاقُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیُّ، قَالَ حَدَّثَنِی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ خَالِدٍ الْجَوَّانِ، قَالَ:، کُنْتُ أَنَا وَ الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ وَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِنَا بِالْمَدِینَةِ، وَ قَدْ تَکَلَّمْنَا فِی‏ الرُّبُوبِیَّةِ، قَالَ، فَقُلْنَا مُرُوا إِلَى بَابِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) حَتَّى نَسْأَلَهُ، قَالَ، فَقُمْنَا بِالْبَابِ، قَالَ، فَخَرَجَ إِلَیْنَا وَ هُوَ یَقُولُ بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ‏. قَالَ الْکَشِّیُّ: إِسْحَاقُ وَ عَبْدُ اللَّهِ وَ خَالِدٌ مِنْ أَهْلِ الِارْتِفَاعِ.» (اختیار معرفة الرجال؛ ص326 ؛ دانشگاه مشهد، چاپ اوّل)

2. اربلی می نویسد: «وَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: کُنَّا جَمَاعَةً عَلَى بَابِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَتَکَلَّمْنَا فِی‏ الرُّبُوبِیَّةِ فَخَرَجَ إِلَیْنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بِلَا حِذَاءٍ وَ لَا رِدَاءٍ وَ هُوَ یَنْتَفِضُ وَ هُوَ یَقُولُ لَا یَا خَالِدُ لَا یَا مُفَضَّلُ لَا یَا سُلَیْمَانُ لَا یَا نَجْمُ بَلْ عَبِیدٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ‏ فَقُلْتُ لَا وَ اللَّهِ لَا قُلْتُ فِیکَ بَعْدَ الْیَوْمِ إِلَّا مَا قُلْتَ فِی نَفْسِکَ.» (کشف الغمة فی معرفة الأئمة ؛ ج‏2 ؛ ص196 ؛ نشر بنی هاشمی ؛ چاپ اوّل)

3. اربلی همچنین می نویسد: «عَنْ مَالِکٍ الْجُهَنِیِّ قَالَ: کُنَّا بِالْمَدِینَةِ حِینَ أُجْلِبَتِ الشِّیعَةُ وَ صَارُوا فِرَقاً فَتَنَحَّیْنَا عَنِ الْمَدِینَةِ نَاحِیَةً ثُمَّ خَلَّوْنَا فَجَعَلْنَا نَذْکُرُ فَضَائِلَهُمْ وَ مَا قَالَتْ الشِّیعَةُ إِلَى أَنْ خَطَرَ بِبَالِنَا الرُّبُوبِیَّةُ فَمَا شَعَرْنَا بِشَیْ‏ءٍ إِذَا نَحْنُ بِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ وَاقِفٌ عَلَى حِمَارٍ فَلَمْ نَدْرِ مِنْ أَیْنَ جَاءَ فَقَالَ یَا مَالِکُ وَ یَا خَالِدُ مَتَى أَحْدَثْتُمَا الْکَلَامَ فِی‏ الرُّبُوبِیَّةِ فَقُلْنَا مَا خَطَرَ بِبَالِنَا إِلَّا السَّاعَةَ فَقَالَ اعْلَمَا أَنَّ لَنَا رَبّاً یَکْلَؤُنَا بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ نَعْبُدُهُ یَا مَالِکُ وَ یَا خَالِدُ قُولُوا فِینَا مَا شِئْتُمْ وَ اجْعَلُونَا مَخْلُوقِینَ فَکَرَّرَهَا عَلَیْنَا مِرَاراً وَ هُوَ وَاقِفٌ‏.» (کشف الغمة فی معرفة الأئمة ؛ ج‏2 ؛ ص197)

4. محمّد بن یعقوب کلینی رحمة الله علیه- می نویسد: «[عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ] عَنْ صَالِحٍ [بن ابی حمّاد] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: کُنْتُ أَنَا وَ الْقَاسِمُ شَرِیکِی وَ نَجْمُ بْنُ حُطَیْمٍ وَ صَالِحُ بْنُ سَهْلٍ بِالْمَدِینَةِ فَتَنَاظَرْنَا فِی‏ الرُّبُوبِیَّةِ قَالَ فَقَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ مَا تَصْنَعُونَ بِهَذَا نَحْنُ بِالْقُرْبِ مِنْهُ‏ وَ لَیْسَ مِنَّا فِی تَقِیَّةٍ قُومُوا بِنَا إِلَیْهِ قَالَ فَقُمْنَا فَوَ اللَّهِ مَا بَلَغْنَا الْبَابَ إِلَّا وَ قَدْ خَرَجَ عَلَیْنَا بِلَا حِذَاءٍ وَ لَا رِدَاءٍ قَدْ قَامَ کُلُّ شَعْرَةٍ مِنْ رَأْسِهِ مِنْهُ وَ هُوَ یَقُولُ لَا لَا یَا مُفَضَّلُ وَ یَا قَاسِمُ وَ یَا نَجْمُ لَا لَا بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ‏.» (الکافی ؛ ج‏8 ؛ صص231 و 232 ؛ دار الکتب الاسلامیّة)


با توجّه به این موارد ثابت می شود که «الکلام فی الربوبیة» در روایت شیخ صدوق (ره) به معنای غلوّ درباره امامان (ع) و خدا دانستن آنها است؛ ولی شیخ صدوق رحمه الله- و دیگران، به دلیل عدم دسترسی به قرائن خارجی، آن را به معنای نظر دادن درباره ذات خداوند، پنداشته اند.

  

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است
ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی