آثار

امام خمینی در کتاب آداب الصّلاة می نویسد:

... و آن حدیثى است که در کافى شریف است. و آن این است که سؤال شد علىّ بن الحسین سلام اللّه علیهما از توحید. آن حضرت فرمود: «همانا خداى عزّ و جلّ دانا بود که در آخر الزّمان اقوامى هستند که نظرهاى عمیق دارند، پس، نازل فرمود قل هو اللّه احد و آیات از سوره «حدید» را تا قول او عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدوُر. پس، کسى که غیر از آن را قصد کند هلاک شود.» و از این حدیث شریف معلوم شود که فهم این آیات شریفه و این سوره مبارکه، حقّ متعمّقان و صاحبان انظار دقیقه است، و دقایق و سرایر توحید و معرفت در این‏ها مطوى است، و لطائف علوم الهى را حق تعالى براى اهلش فرو فرستاده، و کسانى که حظّى از سرایر توحید و معارف الهیّه ندارند، حقّ نظر در این آیات ندارند، و حق ندارند این آیات را به معانى عامیّه سوقیّه که خود مى‏فهمند حمل و قصر نمایند. ... اکنون، اقوام متعمّقون‏ و اصحاب نظر و معرفت مى‏دانند چه اسرارى‏ در این آیات است، و خداى تعالى به چه کلام شریفى و سرّ بزرگى آخر زمانى‏ها را تشریف داده و به آنها منّت نهاده ... (آداب الصلاة، صص302 303، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ هفتم، قم، 1370)

متن حدیث مورد استناد چنین است:

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ قَالَ قَالَ: سُئِلَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع عَنِ التَّوْحِیدِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلِمَ أَنَّهُ یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ أَقْوَامٌ‏ مُتَعَمِّقُونَ‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى‏ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآیَاتِ مِنْ سُورَةِ الْحَدِیدِ إِلَى قَوْلِهِ‏ وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فَمَنْ رَامَ وَرَاءَ ذَلِکَ فَقَدْ هَلَکَ. (الکافی، ج‏1، ص91 ، دار الکتب الاسلامیة همچنین: توحید الصدوق ؛ ص283، جامعه مدرسین)

چنان که از سیاق روایت پیدا است و بسیاری از حدیث شناسان نیز تصریح کرده اند، حدیث در مقام نکوهش «متعمّقون» است نه ستایش! شیخ صدوق نیز حدیث را در «باب أدنى ما یجزئ من معرفة التوحید» آورده که مؤیّد برداشت مشهور است. برای اثبات این دیدگاه می توان دلائل روشن تری نیز ارائه کرد:

1. شبیه این حدیث در منابع اهل سنّت از رسول خدا (ص) روایت شده است.

سیوطی ذیل آیات نخستین سوره حدید می نویسد:

أخرج أبو الشیخ فی العظمة عن ابن عمر و أبى سعید عن النبی صلى الله علیه و سلم قال لا یزال الناس یسألون عن کل شی حتى یقولوا هذا الله کان قبل کل شی فما ذا کان قبل الله فان قالوا لکم ذلک فقولوا هُوَ الْأَوَّلُ قبل کل شی و هو الْآخِرُ فلیس بعده شی و هو الظَّاهِرُ فوق کل شی و هو الْباطِنُ دون کل شی وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلِیم‏. (الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج‏6، ص171)

سند کامل روایت ابوالشیخ اصفهانی در کتاب العظمة چنین است:

«حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْکَرِیمِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ أَبُو عَامِرٍ: کَذَا فِی الْأَصْلِ وَالصَّوَابُ الْعَوْفِیُّ قَالَ: حَدَّثَنِی أَبِی، حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَ أَبِی سَعِیدٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ، عَنِ النَّبِیِّ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ [آله و] سَلَّمَ، قَالَ ...» (العظمة، ج1، ص412)

با تأمل در این حدیث و مقایسه آن با روایت امام سجّاد علیه السّلام، معنای تعمّق در آن روایت به خوبی روشن می شود.

ابن عدیّ نیز بخشی از این روایت را به سند دیگر نقل کرده است:

أنا البغوی ثنا العلاء بن موسى ثنا سوار بن مصعب عن عطیة عن أبی سعید قال قال رسول الله صلى الله علیه و سلم لا یزال الناس یسألون عن کل شیء حتى یقولوا هذا الله کان قبل کل شیء فماذا کان قبل الله عز و جل. (الکامل فی الضعفاء، ج3، ص454)

شبیه آن را از ابوهریره نیز روایت کرده اند:

أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمِّشٍ الْفَقِیهُ , أَخْبَرَنَا أَبُو بَکْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الْقَطَّانُ , ثنا أَحْمَدُ بْنُ یُوسُفَ السُّلَمِیُّ , ثنا مُحَمَّدُ بْنُ یُوسُفَ الْفِرْیَابِیُّ , قَالَ: ذَکَرَ سُفْیَانُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بُرْقَانَ , عَنْ یَزِیدَ بْنِ الْأَصَمِّ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ: یَسْأَلُکُمُ النَّاسُ عَنْ کُلِّ شَیْءٍ حَتَّى یَسْأَلُوکُمْ: هَذَا اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ فَمَنْ خَلَقَ اللَّهَ؟ قَالَ سُفْیَانُ قَالَ جَعْفَرٌ: فَحَدَّثَنِی رَجُلٌ آخَرُ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ، قَالَ جَعْفَرٌ کَانَ یَرْفَعُهُ:  فَإِنْ سُئِلْتُمْ فَقُولُوا: اللَّهُ قَبْلَ کُلِّ شَیْءٍ و َخَالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ کَائِنٌ بَعْدَ کُلِّ شَیْءٍ.

وَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ , أنا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ , ثَنَا فَتْحُ بْنُ عَمْرٍو , ثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ , أنا مَعْمَرٌ , عَنْ هِشَامٍ , عَنِ ابْنِ سِیرِینَ , قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی هُرَیْرَةَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ یَقُولُ: إِنَّ رِجَالًا سَتَرْفَعُ بِهِمُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى یَقُولُوا: اللَّهُ خَلَقَ الْخَلْقَ فَمَنْ خَلْقَهُ؟ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ: قَالَ مَعْمَرٌ: وَ زَادَ فِیهِ رَجُلٌ آخَرُ: فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ: فَقُولُوا: اللَّهُ کَانَ قَبْلَ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ خَالِقٌ کُلَّ شَیْءٍ وَ هُوَ کَائِنٌ بَعْدَ کُلِّ شَیْءٍ. (الاسماء و الصفات للبیهقی، ج1، صص40 و 41)

مضمون و سیاق حدیث زیر از امام صادق علیه السلام نیز همانند روایت ابوالشیخ است:

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع‏ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ النَّاسَ لَا یَزَالُ بِهِمُ‏ الْمَنْطِقُ حَتَّى یَتَکَلَّمُوا فِی‏ اللَّهِ‏ فَإِذَا سَمِعْتُمْ‏ ذَلِکَ فَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الَّذِی‏ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‏ءٌ. (الکافی ؛ ج‏1 ؛ ص92- التوحید ؛ ص456- المحاسن، ج‏1، ص238)

2. در روایات، «تعمّق» غالباً به معنای مذموم به کار رفته است:

- ... وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِینَ فِی الْعِلْمِ هُمُ الَّذِینَ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ عَنِ الِاقْتِحَامِ فِی السُّدَدِ الْمَضْرُوبَةِ دُونَ الْغُیُوبِ فَلَزِمُوا الْإِقْرَارَ بِجُمْلَةِ مَا جَهِلُوا تَفْسِیرَهُ مِنَ الْغَیْبِ الْمَحْجُوبِ فَقَالُوا آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا فَمَدَحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ یُحِیطُوا بِهِ عِلْماً وَ سَمَّى تَرْکَهُمُ‏ التَّعَمُّقَ‏ فِی مَا لَمْ یُکَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْهُ مِنْهُمْ رُسُوخاً فَاقْتَصِرْ عَلَى ذَلِکَ وَ لَا تُقَدِّرْ عَظَمَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى قَدْرِ عَقْلِکَ فَتَکُونَ مِنَ الْهَالِکِینَ.... (التوحید ؛ ص55)

- ... الْغُلُوُّ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى‏ التَّعَمُّقِ‏ وَ التَّنَازُعِ وَ الزَّیْغِ وَ الشِّقَاقِ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یَنُب إِلَى الْحَقِّ وَ لَمْ یَزِدْهُ إِلَّا غَرَقاً فِی الْغَمَرَاتِ لَا تَنْحَسِرُ عَنْهُ فِتْنَةٌ إِلَّا غَشِیَتْهُ أُخْرَى فَهُوَ یَهْوِی فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ ... )با اندک اختلاف در: الکافی ؛ ج‏2 ؛ ص392- الخصال ؛ ج‏1 ؛ ص232- تحف العقول ؛ ص166 الغارات، ج‏1، ص85 - کتاب سلیم ؛ ج‏2 ؛ ص951- نهج البلاغة ؛ ص473- غرر الحکم و درر الکلم ؛ ص642)

- ... یَا هَمّامُ، الْمُؤْمِنُ هُوَ الْکَیِّسُ الْفَطِنُ بِشْرُهُ فِی وَجْهِهِ وَ حُزْنُهُ فِی قَلْبِهِ ... لَا یَبْخَلُ وَ لَا یَعْجَلُ وَ لَا یَضْجَرُ وَ لَا یَبْطَرُ وَ لَا یَحِیفُ فِی حُکْمِهِ وَ لَا یَجُورُ فِی عِلْمِهِ‏ نَفْسُهُ أَصْلَبُ مِنَ الصَّلْدِ وَ مُکَادَحَتُهُ أَحْلَى مِنَ الشَّهْدِ لَا جَشِعٌ وَ لَا هَلِعٌ وَ لَا عَنِفٌ وَ لَا صَلِفٌ وَ لَا مُتَکَلِّفٌ وَ لَا مُتَعَمِّقٌ‏ ... (الکافی ؛ ج‏2 ؛ ص226)

- قال رسول اللّه صلى اللّه علیه و سلم: اتبعوا و لا تبتدعوا، و بشروا و لا تنفروا، و یسروا و لا تعسروا، و إیاکم و الحدث و البدعة، و کل محدثة بدعة، و کل بدعة ضلالة، و کل ضلالة فى النار، و إیاکم و التبدع و التعمق، فإن شرار عباد اللّه المتعمقون‏ المتشدقون، و من أراد بحبوحة الجنة، فلیلزم الجماعة، و من شذ ففى النار. (علم القلوب ؛ ص140)

- إیّاکم و التّعمق‏ فی الدّین فإنّ اللَّه تعالى قد جعله سهلا، فخذوا منه ما تطیقون فإنّ اللَّه یحبّ ما دام من عمل صالح و إن کان یسیرا. (نهج الفصاحة ؛ ص352)

- ... أقْبَلَ رجل من بنی تمیم، یقال له: ذو الخُوَیْصِرة، فوقف على رسول الله -صلی الله علیه وسلم - وهو یعطی الناس، قال: یا محمَّد، قد رأیت ماَ صنعت فی هذا الیوم؟، فقال رسول الله -صلی الله علیه وسلم -: أجَلْ، فکیفَ رأیتَ؟ قال: لَمْ أرَکَ عدلتَ! قال: فغضب رسول الله -صلی الله علیه وسلم -، ثم قال: وَیْحَکَ، إن لم یَکنِ العدلُ عندی فعنْدَ من یکون؟ فقال عمر بن الخطاب: یا رسول الله، ألا تَقتلُهُ؟ قالَ: لا، دَعُوه، فإنه سیکون له شیعة یَتَعَمَّقون فی الدین، حتى یخرجوا منه، کما یخرج السَّهم من الرَّمِیَّة، یُنْظر فی النَّصْل فلا یُوجد شیءٌ، ثمْ فی القدْحِ فلا یُوجد شیء، ثم فی الفوق فلا یوجد شیء، سَبَقَ الفَرْث والدَّم. (مسند احمد، ج6، ص466، ح7038)

- ... روی أن رجلین على عهد رسول اللّه صلّى اللّه علیه و سلم تآخیا فی العبادة فاعتزلا الناس فقال أحدهما لصاحبه: هلم الیوم فلننفرد عن الناس و نلزم الصمت فلا نکلم من یکلمنا فإنه أبلغ فی عبادتنا. قال: فاعتزلا فی خلوة و صمتا فمر بهما رسول اللّه صلّى اللّه علیه و سلم فسلم علیهما فلم یردا علیه السلام. قال: فسمعناه یقول حین جاوزنا: هلک المتعمقون‏ المتنطعون. (قوت القلوب فى معاملة المحبوب ؛ ج‏1 ؛ ص169- علم القلوب ؛ ص180)

و ...

 مطالب مرتبط:

وبلاگ مهدی نصیری

سایت ابن عربی


نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است
ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی