آیا امیرالمؤمنین (ع) در آغاز تولد، آیات قرآن را تلاوت کردند؟

بسم الله الرحمن الرحیم

علی عادل زاده

برخی مدعی‌اند که پیش از نزول قرآن، پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع) به آن آگاه بودند و در این باره به روایتی استناد می‌کنند که در آن ادعا شده، امیرالمؤمنین (ع) در آغاز تولد، آیاتی از ابتدای سوره مؤمنون خوانده‌اند. البته در این روایت نیامده که امیرالمؤمنین (ع) به همه قرآن علم داشتند و تنها قرائت 11 آیه اول سوره مؤمنون به ایشان نسبت داده شده است.

اما این روایت به دلائل متعدد ساختگی است و در این جا تنها به برخی دلائل می‌پردازیم:

1. ساختگی بودن سند

سند روایت چنین است:

حَدَّثَنَا الشَّيْخُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ الطُّوسِيُّ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ)، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَاذَانَ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَيُّوبَ، قَالَ: حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَاضِي، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو حَبِيبَةَ، قَالَ: حَدَّثَنِي سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ شَاذَانَ: وَ حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ أَحْمَدَ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُمَرَ الرُّبَيْعِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ: حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ.

قَالَ ابْنُ شَاذَانَ: وَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَلِيٍّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ)، عَنْ آبَائِهِ (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ)، قَالَ: ... (طوسی، الأمالي، ص706)

در ابتدای این سه سند، ضعف‌ آشکاری دیده می‌شود:

سند نخست با احمد بن محمد بن ایوب آغاز می‌شود که همان ابن عیاش جوهری است که به اختلال و اضطراب در آخر عمر متهم شده و مشایخ نجاشی او را تضعیف کرده‌اند (رجال النجاشي، ص85؛ فهرست كتب الشيعة للطوسي، ص78). در میراث موجود ابن عیاش جوهری، عموماً آثار جعل و وضع هویدا است که باید در پژوهش‌های مستقلی بدان پرداخت.

سند دوم با سهل بن احمد دیباجی آغاز می‌شود که ابن غضائری او را به جعل حدیث متهم کرده است (الرجال لابن الغضائري، ص67).

در سند سوم نیز واسطه‌ها نامعلوم‌اند.

انتهایِ سندها نیز به روشنی بر جعل دلالت دارد زیرا اولاً متصور نیست که در سند اول، عائشه و زهری و سفیان بن عیینة و ... و در سند دوم انس بن مالک و قتادة و شعبة و ابو داود طیالسی و ... که از رجالِ سختگیر اهل سنت‌اند و به کتمانِ فضائل واقعی امیرالمؤمنین و مدح دشمنان آن حضرت، مشهورند، نسل به نسل در طی چند قرن چنین چیزهایی نقل کنند! اگر کسی کمترین شناختی از شخصیت شعبه داشته باشد می‌داند که نقل چنین داستانی توسط او، جز در خواب و خیال متصور نیست!

ثانیاً زهری و سفیان و شعبة و ابوداود و ... شاگردان متعدد داشتند و اگر چنین داستانی نقل می‌کردند از آن‌ها شهرت می‌یافت و به ویژه مورد اتهام تشیع و رفض و ... قرار می‌گرفتند و به عنوان نقاط ضعف آن‌ها ثبت می‌شد.

ثالثا اگر چنین روایتی را این افراد نقل می‌کردند تا قرن 5 میانِ شیعه شهرت یافته بود و به عنوان جدل بر اهل سنت و اثباتِ حقانیت خود و فضیلت امیرالمؤمنین ع در آثار مختلف شیعه نمود می‌یافت.

رابعاً اساساً ممکن نیست متنی به این طول و تفصیل و جزئیات از چند طریق مستقل که هیچ ربطی به هم ندارند و هر یک در فضای متفاوتی است نقل شود.

خامساً پیوند انتهای احادیث به متن مبهم است. راوی داستان چه کسی است؟ عایشه که در آن زمان نبوده است؛ از چه کسی نقل می‌کند؟ انس اگر فقط از عباس نقل کرده است، چرا در متن آمده است: «قَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ يَزِيدُ بْنُ قَعْنَبٍ»؟ روایت امام صادق (ع) از پدرانش از چه کسی است و چرا در آن آمده «قَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ يَزِيدُ بْنُ قَعْنَبٍ»؟ اساساً متن مشترک این طرق را چه کسی تحریر کرده لست؟! عباس در سال 32 ه.ق از دنیا رفته است یعنی کسی در آن زمان، این متن را مکتوب کرده است؟! یزید بن قعنب در کجای سند قرار می‌گیرد؟! اگر امام صادق (ع) صرفاً دارند از پدران خود نقل می‌کنند ذکر حضورعباس و یزید بن قعنب در ابتدای داستان چه وجهی دارد؟! اگر این دو، واسطه نقل حدیث نیستند چرا باید نام این دو از میانِ جمعیت حاضر ذکر شود در حالی که نقشی در داستان ندارند؟! اگر هم واسطه نقل‌اند، چگونگی اتصال سند امام صادق (ع) به عباس و یزید مبهم است؛ گذشته از این که معلوم نیست چرا باید امام مطلب را به جای نقل مستقیم از پدران خود از رسول خدا (ص) و امیرالمؤمنین (ع) از یزید بن قعنب روایت کنند!

این آشفتگی به خاطر آن است که این روایت -چنان که خواهیم گفت- بر اساس تحریف روایتی متقدم‌تر شکل گرفته و چون خواسته‌اند برای همان متن سندسازی جدید کنند دچار اضطراب شده است.  

این که مسئول اصلی جعل سند کیست و آیا چند نفر در آن مشارکت داشتند یا مسئولیت با حلقه مشترک است، نیازمند بررسی بیشتر است.

2. مقایسه متن روایت با تحریری کهن‌تر

ابتدا در جدول زیر متن و سند روایت امالی طوسی را -که از این پس با عنوان تحریر دوم از آن یاد می‌کنیم- با روایت امالی صدوق که مقدم‌تر است و از این پس با عنوان تحریر اول از آن یاد می‌کنیم، مقایسه کنید:

تحریر اول (أمالي الصدوق، ص132)	تحریر دوم (أمالي الطوسي، ص7069
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَى الدَّقَّاقُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْأَسَدِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ ثَابِتِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ قَالَ يَزِيدُ بْنُ قَعْنَبٍ	حَدَّثَنَا الشَّيْخُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ الطُّوسِيُّ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ)، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَاذَانَ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَيُّوبَ، قَالَ: حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَاضِي، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو حَبِيبَةَ، قَالَ: حَدَّثَنِي سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ شَاذَانَ: وَ حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ أَحْمَدَ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُمَرَ الرُّبَيْعِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ: حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ. قَالَ ابْنُ شَاذَانَ: وَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَلِيٍّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِمَا السَّلَامُ)، عَنْ آبَائِهِ (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ)، قَالَ:
كُنْتُ جَالِساً مَعَ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ فَرِيقٍ مِنْ عَبْدِ الْعُزَّى بِإِزَاءِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ إِذْ أَقْبَلَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَسَدٍ أُمُّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع وَ كَانَتْ حَامِلَةً بِهِ لِتِسْعَةِ أَشْهُرٍ وَ قَدْ أَخَذَهَا الطَّلْقُ فَقَالَتْ رَبِّ إِنِّي مُؤْمِنَةٌ بِكَ وَ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِكَ مِنْ رُسُلٍ وَ كُتُبٍ وَ إِنِّي مُصَدِّقَةٌ بِكَلَامِ جَدِّي إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ ع وَ أَنَّهُ بَنَى الْبَيْتَ الْعَتِيقَ فَبِحَقِّ الَّذِي بَنَى هَذَا الْبَيْتَ- وَ بِحَقِّ الْمَوْلُودِ الَّذِي فِي بَطْنِي لَمَّا يَسَّرْتَ عَلَيَّ وِلَادَتِي.	كَانَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ يَزِيدُ بْنُ قَعْنَبٍ جَالِسَيْنِ مَا بَيْنَ فَرِيقِ بَنِي هَاشِمٍ إِلَى فَرِيقِ عَبْدِ الْعُزَّى‏ بِإِزَاءِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ، إِذْ أَتَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَسَدِ بْنِ هَاشِمٍ أُمِّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ)، وَ كَانَتْ حَامِلَةً بِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) لِتِسْعَةِ أَشْهُرٍ، وَ كَانَ يَوْمَ التَّمَامِ، قَالَ: فَوَقَفَتْ بِإِزَاءِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ، وَ قَدْ أَخَذَهَا الطَّلْقُ، فَرَمَتْ بِطَرْفِهَا نَحْوَ السَّمَاءِ، وَ قَالَتْ: أَيْ رَبِّ، إِنِّي مُؤْمِنَةٌ بِكَ، وَ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِكَ الرَّسُولُ، وَ بِكُلِّ نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَائِكَ، وَ بِكُلِّ كِتَابٍ أَنْزَلْتَهُ، وَ إِنِّي مُصَدِّقَةٌ بِكَلَامٍ جَدِّي إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ، وَ إِنَّهُ بَنَى بَيْتَكَ الْعَتِيقَ، فَأَسْأَلُكَ بِحَقِّ هَذَا الْبَيْتِ وَ مَنْ بَنَاهُ، وَ بِهَذَا الْمَوْلُودِ الَّذِي فِي أَحْشَائِي الَّذِي يُكَلِّمُنِي وَ يُؤْنِسُنِي بِحَدِيثِهِ، وَ أَنَا مُوقِنَةٌ أَنَّهُ إِحْدَى آيَاتِكَ وَ دَلَائِلِكَ لَمَّا يَسَّرْتَ عَلَيَّ وِلَادَتِي.
قَالَ يَزِيدُ بْنُ قَعْنَبٍ‏ فَرَأَيْنَا الْبَيْتَ وَ قَدِ انْفَتَحَ عَنْ ظَهْرِهِ وَ دَخَلَتْ فَاطِمَةُ فِيهِ وَ غَابَتْ عَنْ أَبْصَارِنَا وَ الْتَزَقَ الْحَائِطُ فَرُمْنَا أَنْ يَنْفَتِحَ لَنَا قُفْلُ الْبَابِ فَلَمْ يَنْفَتِحْ فَعَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ خَرَجَتْ بَعْدَ الرَّابِعِ وَ بِيَدِهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع ثُمَ‏ قَالَتْ إِنِّي فُضِّلْتُ عَلَى مَنْ تَقَدَّمَنِي مِنَ النِّسَاءِ لِأَنَّ آسِيَةَ بِنْتَ مُزَاحِمٍ عَبَدَتِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ سِرّاً فِي مَوْضِعٍ لَا يُحِبُّ أَنْ يُعْبَدَ اللَّهُ فِيهِ إِلَّا اضْطِرَاراً وَ أَنَّ مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ هَزَّتِ النَّخْلَةَ الْيَابِسَةَ بِيَدِهَا حَتَّى أَكَلَتْ مِنْهَا رُطَباً جَنِيًّا وَ أَنِّي دَخَلْتُ بَيْتَ اللَّهِ الْحَرَامَ فَأَكَلْتُ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَ أَوْرَاقِهَا فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَخْرُجَ هَتَفَ بِي هَاتِفٌ يَا فَاطِمَةُ سَمِّيهِ عَلِيّاً فَهُوَ عَلِيٌّ وَ اللَّهُ الْعَلِيُّ الْأَعْلَى يَقُولُ إِنِّي شَقَقْتُ اسْمَهُ مِنِ اسْمِي وَ أَدَّبْتُهُ بِأَدَبِي وَ وَقَفْتُهُ عَلَى غَامِضِ عِلْمِي وَ هُوَ الَّذِي يَكْسِرُ الْأَصْنَامَ فِي بَيْتِي وَ هُوَ الَّذِي يُؤَذِّنُ فَوْقَ ظَهْرِ بَيْتِي وَ يُقَدِّسُنِي وَ يُمَجِّدُنِي فَطُوبَى لِمَنْ أَحَبَّهُ وَ أَطَاعَهُ وَ وَيْلٌ لِمَنْ أَبْغَضَهُ وَ عَصَاهُ.	قَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ يَزِيدُ بْنُ قَعْنَبٍ: لَمَّا تَكَلَّمَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَسَدٍ وَ دَعَتْ بِهَذَا الدُّعَاءِ، رَأَيْنَا الْبَيْتَ قَدِ انْفَتَحَ مِنْ ظَهْرِهِ، وَ دَخَلَتْ فَاطِمَةُ فِيهِ، وَ غَابَتْ عَنْ أَبْصَارِنَا، ثُمَّ عَادَتِ الْفَتْحَةُ وَ الْتَزَقَتْ بِإِذْنِ اللَّهِ (تَعَالَى)، فَرُمْنَا أَنْ نَفْتَحَ الْبَابَ لِيَصِلَ إِلَيْهَا بَعْضُ نِسَائِنَا، فَلَمْ يَنْفَتِحِ الْبَابُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ (تَعَالَى)، وَ بَقِيَتْ فَاطِمَةُ فِي الْبَيْتِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ. قَالَ: وَ أَهْلُ مَكَّةَ يَتَحَدَّثُونَ بِذَلِكَ فِي أَفْوَاهِ السِّكَكِ، وَ تَتَحَدَّثُ الْمُخَدَّرَاتُ فِي خُدُورِهِنَّ. قَالَ: فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ انْفَتَحَ الْبَيْتُ مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِي كَانَتْ دَخَلَتْ فِيهِ، فَخَرَجَتْ فَاطِمَةُ وَ عَلِيٌّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَلَى يَدَيْهَا، ثُمَّ قَالَتْ: مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّ اللَّهَ (عَزَّ وَ جَلَّ) اخْتَارَنِي مِنْ خَلْقِهِ، وَ فَضَّلَنِي عَلَى الْمُخْتَارَاتِ مِمَّنْ مَضَى قَبْلِي، وَ قَدِ اخْتَارَ اللَّهُ آسِيَةَ بِنْتَ مُزَاحِمٍ فَإِنَّهَا عَبَدَتِ اللَّهَ سِرّاً فِي مَوْضِعٍ لَا يُحَبُّ أَنْ يُعْبَدَ اللَّهُ فِيهِ إِلَّا اضْطِرَاراً، وَ مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ حَيْثُ اخْتَارَهَا اللَّهُ، وَ يَسَّرَ عَلَيْهَا وِلَادَةَ عِيسَى، فَهَزَّتِ الْجِذْعَ الْيَابِسَ مِنَ النَّخْلَةِ فِي فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ حَتَّى تُسَاقِطَ عَلَيْهَا رُطَباً جَنِيًّا، وَ إِنَّ اللَّهَ (تَعَالَى) اخْتَارَنِي وَ فَضَّلَنِي عَلَيْهِمَا، وَ عَلَى كُلِّ مَنْ مَضَى قَبْلِي مِنْ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ، لِأَنِّي وَلَدْتُ فِي بَيْتِهِ الْعَتِيقِ، وَ بَقِيتُ فِيهِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ آكُلُ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَ أَوْرَاقِهَا، فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَخْرُجَ وَ وَلَدِي عَلَى يَدَيَّ هَتَفَ بِي هَاتِفٌ وَ قَالَ: يَا فَاطِمَةُ، سَمِّيهِ عَلِيّاً، فَأَنَا الْعَلِيُّ الْأَعْلَى، وَ إِنِّي خَلَقْتُهُ مِنْ قُدْرَتِي، وَ عِزِّ جَلَالِي، وَ قِسْطِ عَدْلِي، وَ اشْتَقَقْتُ اسْمَهُ مِنْ اسْمِي، وَ أَدَّبْتُهُ بِأَدَبِي، وَ فَوَّضْتُ إِلَيْهِ أَمْرِي، وَ وَقَّفْتُهُ عَلَى غَامِضِ عِلْمِي، وَ وُلِدَ فِي بَيْتِي، وَ هُوَ أَوَّلُ مَنْ يُؤَذِّنُ فَوْقَ بَيْتِي، وَ يَكْسِرُ الْأَصْنَامَ وَ يَرْمِيهَا عَلَى وَجْهِهَا، وَ يُعَظِّمُنِي وَ يُمَجِّدُنِي وَ يُهَلِّلُنِي، وَ هُوَ الْإِمَامُ بَعْدَ حَبِيبِي وَ نَبِيِّي وَ خِيَرَتِي مِنْ خَلْقِي مُحَمَّدٍ رَسُولِي، وَ وَصِيُّهُ، فَطُوبَى لِمَنْ أَحَبَّهُ وَ نَصَرَهُ، وَ الْوَيْلُ لِمَنْ عَصَاهُ وَ خَذَلَهُ وَ جَحَدَ حَقَّهُ.
	قَالَ: فَلَمَّا رَآهُ أَبُو طَالِبٍ سَرَّهُ وَ قَالَ عَلِيٌّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَبَتِ، وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ. قَالَ: ثُمَّ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، فَلَمَّا دَخَلَ اهْتَزَّ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) وَ ضَحِكَ فِي وَجْهِهِ، وَ قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ، يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ. قَالَ: ثُمَّ تَنَحْنَحَ بِإِذْنِ اللَّهِ (تَعَالَى)، وَ قَالَ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ- قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ- الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ» إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): قَدْ أَفْلَحُوا بِكَ، وَ قَرَأَ تَمَامَ الْآيَاتِ إِلَى قَوْلِهِ: «أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ- الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ» فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): أَنْتَ وَ اللَّهِ أَمِيرُهُمْ، تَمِيرُهُمْ مِنْ عُلُومِكَ فَيَمْتَارُونَ، وَ أَنْتَ وَ اللَّهِ دَلِيلُهُمُ وَ بِكَ يَهْتَدُونَ. ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِفَاطِمَةَ: اذْهَبِي إِلَى عَمِّهِ حَمْزَةَ فَبَشِّرِيهِ بِهِ. فَقَالَتْ: فَإِذَا خَرَجْتُ أَنَا، فَمَنْ يُرَوِّيهِ قَالَ: أَنَا أُرَوِّيهِ. فَقَالَتْ فَاطِمَةُ: أَنْتَ تُرَوِّيهِ قَالَ: نَعَمْ، فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِسَانَهُ فِي فِيهِ، فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً، قَالَ: فَسُمِّيَ ذَلِكَ الْيَوْمُ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ، فَلَمَّا أَنْ رَجَعَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَسَدٍ رَأَتْ نُوراً قَدِ ارْتَفَعَ مِنْ عَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) إِلَى عَنَانِ السَّمَاءِ. قَالَ: ثُمَّ شَدَّتْهُ وَ قَمَّطَتْهُ بِقِمَاطٍ فَبَتَرَ الْقِمَاطَ، قَالَ: فَأَخَذَتْ فَاطِمَةُ قِمَاطاً جَيِّداً فَشَدَّتْهُ بِهِ فَبَتَرَ الْقِمَاطَ، ثُمَّ جَعَلَتْهُ فِي قِمَاطَيْنِ فَبَتَرَهُمَا، فَجَعَلَتْهُ ثَلَاثَةً فَبَتَرَهَا، فَجَعَلَتْهُ أَرْبَعَةَ أَقْمِطَةٍ مِنْ رَقِّ مِصْرَ لِصَلَابَتِهِ فَبَتَرَهَا، فَجَعَلَتْهُ خَمْسَةَ أَقْمِطَةِ دِيبَاجٍ لِصَلَابَتِهِ فَبَتَرَهَا كُلَّهَا، فَجَعَلَتْهُ سِتَّةً مِنْ دِيبَاجٍ وَ وَاحِداً مِنَ الْأَدَمِ فَتَمَطَّى فِيهَا فَقَطَعَهَا كُلَّهَا بِإِذْنِ اللَّهِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: يَا أُمَّهْ لَا تَشُدِّي يَدَيَّ، فَإِنِّي أَحْتَاجُ إِلَى أَنْ أُبَصْبِصَ‏ لِرَبِّي بِإِصْبَعِي. قَالَ: فَقَالَ أَبُو طَالِبٍ عِنْدَ ذَلِكَ: إِنَّهُ سَيَكُونُ لَهُ شَأْنٌ وَ نَبَأٌ. قَالَ: فَلَمَّا كَانَ مِنْ غَدٍ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عَلَى فَاطِمَةَ، فَلَمَّا بَصُرَ عَلِيٌّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) بِرَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سَلَّمَ عَلَيْهِ، وَ ضَحِكَ فِي وَجْهِهِ، وَ أَشَارَ إِلَيْهِ أَنْ خُذْنِي إِلَيْكَ وَ اسْقِنِي مِمَّا سَقَيْتَنِي بِالْأَمْسِ. قَالَ: فَأَخَذَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، فَقَالَتْ فَاطِمَةُ: عَرَفَهُ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ. قَالَ: فَلِكَلَامِ فَاطِمَةَ، سُمِّيَ ذَلِكَ الْيَوْمُ يَوْمَ عَرَفَةَ- يَعْنِي أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَرَفَ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)- فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الثَّالِثُ، وَ كَانَ الْعَاشِرَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، أَذَّنَ أَبُو طَالِبٍ فِي النَّاسِ أَذَاناً جَامِعاً، وَ قَالَ: هَلُمُّوا إِلَى وَلِيمَةِ ابْنِي عَلِيٍّ. قَالَ: وَ نَحَرَ ثَلَاثَ مِائَةٍ مِنَ الْإِبِلِ وَ أَلْفَ رَأْسٍ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ، وَ اتَّخَذَ وَلِيمَةً عَظِيمَةً، وَ قَالَ: مَعَاشِرَ النَّاسِ، أَلَا مَنْ أَرَادَ مِنْ طَعَامِ عَلِيٍّ وَلَدِي فَهَلُمُّوا وَ طُوفُوا بِالْبَيْتِ سَبْعاً، وَ ادْخُلُوا وَ سَلِّمُوا عَلَى وَلَدِي عَلِيٍّ فَإِنَّ اللَّهَ شَرَّفَهُ، وَ لِفِعْلِ أَبِي طَالِبٍ شُرِّفَ يَوْمُ النَّحْرِ.

 

از مقایسه دو نقل بالا چند نکته به دست می‌آید:

1. گفتیم که در تحریر دوم درباره پیوند ماجرا با عباس و یزید بن قعنب، اضطراب و ابهامات آشکاری وجود دارد. در تحریر اول این اشکال مطرح نیست و داستان خیلی واضح است. سعید بن جبیر از یزید بن قعنب روایت می‌کند و او فقط می‌گوید که با عباس نشسته بود که این اتفاق افتاد. عباس نقشی در روایت داستان ندارد. اما چون در تحریر دوم خواستند برای همین ماجرا سندسازی کنند و عباس را وارد سند روایت کرده‌اند، دچار اختلال و اضطراب شده است.
2. مقایسه تحریر اول با تحریر دوم به خوبی نشان می‌دهد که تحریر دوم ریشه در تحریر اول دارد و در تحریر دوم همان متن تحریر اول پرورش یافته و مطالبی به آن افزوده شده است. تحریر اول حدود 241 کلمه است در حالی که تحریر دوم حدود 863 کلمه دارد.

در تحریر اول آمده: «كُنْتُ جَالِساً مَعَ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ فَرِيقٍ مِنْ عَبْدِ الْعُزَّى بِإِزَاءِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ» که در تحریر دوم به این شکل درآمده است: «كَانَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ يَزِيدُ بْنُ قَعْنَبٍ جَالِسَيْنِ مَا بَيْنَ فَرِيقِ بَنِي هَاشِمٍ إِلَى فَرِيقِ عَبْدِ الْعُزَّى‏ بِإِزَاءِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ» که اصلاً معنایی ندارد. تعبير غريب «یوم التمام» به تحریر دوم افزوده شده است.

«إِنِّي مُؤْمِنَةٌ بِكَ وَ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِكَ مِنْ رُسُلٍ وَ كُتُبٍ» در تحریر اول تبدیل شده به «إِنِّي مُؤْمِنَةٌ بِكَ، وَ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِكَ الرَّسُولُ، وَ بِكُلِّ نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَائِكَ» در تحریر دوم، در حالی که در آن زمان هنوز رسالت پیامبر اکرم (ص) آغاز نشده بود! البته این مورد ممکن است ناشی از اختلال نسخه باشد.

در وسط تحریر اول نام راوی تکرار شده: «قَالَ يَزِيدُ بْنُ قَعْنَبٍ: فَرَأَيْنَا الْبَيْتَ وَ قَدِ انْفَتَحَ عَنْ ظَهْرِهِ» و دقیقاً در همین موضع در تحریر دوم آمده است: «قَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ يَزِيدُ بْنُ قَعْنَبٍ: لَمَّا تَكَلَّمَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَسَدٍ وَ دَعَتْ بِهَذَا الدُّعَاءِ، رَأَيْنَا الْبَيْتَ قَدِ انْفَتَحَ مِنْ ظَهْرِهِ». اشتراک در این جزئیات (یعنی تکرار نام گوینده در موضع معینی از متن) که به طور عادی هیچ دو راوی در آن مشترک نیستند، اتفاقی نیست و به خوبی نشان می‌دهد تحریر دوم بر اساس تحریر اول بازنویسی شده است. البته در راستای سندسازی و برای پیوند با سند دوم تحریر دوم (انس بن مالک از عباس) نام عباس به یزید عطف شده است.

در تحریر دوم عبارت «لِيَصِلَ إِلَيْهَا بَعْضُ نِسَائِنَا» برای توجیه اخلاقی تلاشِ افراد حاضر برای گشودن دربِ کعبه افزوده شده است! کلمات متعددی دیگری هم لابه‌لای متن افزوده شده که مخفی نیست و با مقایسه روشن می‌شود.

3. تحریر اول داستان با بیرون آمدن فاطمه بنت اسد تمام می‌شود؛ در حالی که در تحریر دوم، تازه با آمدن ابوطالب بخش مهمی از ماجرا آغاز می‌شود. اتفاقاً قرآن خواندن امیرالمؤمنین (ع) در ضمن همین بخش است که به انتهای داستان افزوده شده و در نقل صدوق وجود ندارد. در ادامه مشکلات این بخش بیشتر توضیح داده می‌شود.
4. در تحریر اول ادعا شده سعید بن جبیر این متن را از یزید بن قعنب روایت کرده که این سند نیز هیچ اشتراکی با سه سند تحریر دوم ندارد و این هم به مشکلاتِ روایت می‌افزاید. زیرا چنان که گفتیم اقتباس متنی تحریر دوم از تحریر اول آشکار است؛ در حالی که حلقه مشترکی میانِ اسناد آن‌ها دیده نمی‌شود. طبعاً نمی‌توان تحریر و نگارش و تثبیت متن را به خود یزید بن قعنب که از رجال عصر جاهلی است نسبت داد!
5. تحریر اول نیز از نظر سند دچار مشکلات مختلفی است و واسطه‌های نقل ضعیفند. به طور کلی روایات موسی بن عمران نخعی دچار مشکلات اساسی است که در مقاله در دست تکمیل دیگری بدان پرداخته‌ایم. ناشناس بودن یزید بن قعنب نیز با وجود این که ادعا شده از رجال عصر جاهلی و طبعا از صحابه یا مخضرمین است، قابل توجه است. خصوصا که با عباس مرتبط بوده و در میانِ جمع قریش حضور داشته و انتظار می‌رود شخص اسم و رسم‌داری باشد.

3. دیگر مشکلات متنی روایت

راوی داستان، دانای کل است و در سرتاسر ماجرا و حتی در داخل منزل حضور دارد و جزئیات را روایت می‌کند! باز در این جا با این ابهام مواجهیم که راوی کیست؟! چرا روایت به یزید بن قعنب نسبت داده شده است؟ مگر یزید بن قعنب یا حتی عباس در تمام این صحنه‌ها می‌توانسته حضور داشته باشد؟ بعد از این که در وسط داستان آمده: «قَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ يَزِيدُ بْنُ قَعْنَبٍ»، 7 بار با تعبیر «قال» روایت، ادامه یافته است. گوینده کیست و چرا به جای ضمیر مثنی، مفرد به کار رفته است؟

آیا عباس (د. 32) و یزید بن قعنب از علی بن ابی طالب (ع) در متن این روایت به امیرالمؤمنین -آن هم علی الاطلاق- یاد کردند و بزرگان اهل سنت مانند زهری و سفیان و قتادة و شعبه و ... همین عنوان را نقل کردند؟! آیا این افراد که مخالفتشان با شیعه روشن است، قائل به ایمانِ ابوطالب و ایمان فاطمه بنت اسد قبل رسالت بودند؟ آیا اینها معتقد بودند علی (ع) در دوران جنینی با مادرش سخن می‌گفته و به تصریح همین روایت بعد از پیامبر (ص) امام است و این همه کرامات و فضائل را برای او نقل کرده‌اند؟

چرا با این که ادعا می‌شود: «أَهْلُ مَكَّةَ يَتَحَدَّثُونَ بِذَلِكَ فِي أَفْوَاهِ السِّكَكِ، وَ تَتَحَدَّثُ الْمُخَدَّرَاتُ فِي خُدُورِهِنَّ.» این ماجرا راوی دیگری ندارد؟ خصوصا که ادعا شده در زمان حج این اتفاق رخ داده و طبعاً جمعیت زیادی حاضر بوده‌اند. آیا مردم مکه که آن جا حاضر بودند درباره آسیه و مریم شناخت کافی و به آن‌ها ارادت داشتند که فاطمه بنت اسد مردم را با تعبیر «مَعَاشِرَ النَّاسِ» مورد خطاب قرار داده و از فضل خود بر مریم و آسیه می‌گوید؟ چطور سخنان فاطمه بنت اسد هیچ واکنشی در بین مشرکین نداشته خصوصاً که از شکستن بتها و رسالت محمد (ص) و امامت پسرش سخن گفته است؟

فرضاً امکان این باشد که امیرالمؤمنین (ع) 11 آیه اول سوره مؤمنون را هنگام تولد و سالها قبل از نزول آن‌ها بخواند؛ مگر یزید بن قعنب و عباس هم آن زمان می‌توانستند این آیات را به خاطر بسپرند؟! داستان به گونه‌ای است که انگار یزید و عباس هم برایشان خواندن این آیات عادی بوده و به خاطر سپرده‌اند! حال آن که هنوز درکی از قرآن هم نداشتند چه رسد به این که آیات را حفظ کنند! آیا یزید بن قعنب هم قبل وحی و رسالت، آیات قرآن را می‌دانست؟!! قرآنی که معجزه پیامبر (ص) است و مشرکان آن را سحر می‌خواندند و در میان مردم حجاز این همه واکنش برانگیخت در این داستان به گونه‌ای روایت می‌شود که انگار هیچ بازخوردی نداشته و همه مردم در فضای ایمانی و توحیدی ده‌ها ‌سال بعد به سر می‌برند!

«أَنْتَ وَ اللَّهِ أَمِيرُهُمْ، تَمِيرُهُمْ مِنْ عُلُومِكَ فَيَمْتَارُونَ» بر اساس روایاتِ دیگری (عیاشی، ج2، ص184؛ کافی، ج1، ص412؛ معانی الأخبار، ص63؛ علل الشرائع، ج1، ص161) به داستان اضافه شده است که به الگوی اشتقاق کبیر بازمی‌گردد.

سؤال فاطمه بنت اسد طبیعی نیست. پیامبر (ص) فرمودند: «اذْهَبِي إِلَى عَمِّهِ حَمْزَةَ فَبَشِّرِيهِ بِهِ» و او می‌پرسد: «فَإِذَا خَرَجْتُ أَنَا، فَمَنْ يُرَوِّيهِ؟» مگر بشارت دادن این قدر فوری است که نمی‌شود شیر بدهد و سپس برود؟ این صرفاً مقدمه‌ و پیوند ضعیفی است برای نقل کرامتی که در پی می‌آید.

«فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِسَانَهُ فِي فِيهِ، فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً» استشهاد به این آیه چه وجهی دارد؟ آیا عباس و یزید زبان پیامبر (ص) را در دهان امیرالمؤمنین (ع) می‌دیدند که تعداد چشمه‌ها را بشمارند؟!

«قَالَ: فَسُمِّيَ ذَلِكَ الْيَوْمُ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ» ادعای روایت این است که چون پیامبر (ص) زبانش را در دهان علی (ع) گذاشت و او را سیراب کرد، آن روز یوم الترویة نامیده شد!!! این در حالی است که ظاهرا یوم الترویة از نام‌های قبل از اسلام است و قبل از این ماجرا وجود داشته است. طبعاً مردم مکه به خاطر این که رسول خدا (ص) زبانش را دهان علی (ع) گذاشت چنین نامی به این روز نمی‌دادند!

در روایات دیگر وجه تسمیه معقولی برای یوم الترویة بیان شده: أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيٍّ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ لِمَ سُمِّيَ‏ يَوْمُ‏ التَّرْوِيَةِ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ قَالَ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بِعَرَفَاتٍ مَاءٌ وَ كَانُوا يَسْتَقُونَ مِنْ مَكَّةَ مِنَ الْمَاءِ لِرَيِّهِمْ وَ كَانَ يَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ تَرَوَّيْتُمْ تَرَوَّيْتُمْ فَسُمِّيَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ لِذَلِكَ (علل الشرائع، ج‏2، ص435). و در برخی روایات اصل این تسمیه به زمانِ ابراهیم (ع) نسبت داده شده است (المحاسن، ج‏2، ص336).

«فَقَالَتْ فَاطِمَةُ: عَرَفَهُ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ. قَالَ: فَلِكَلَامِ فَاطِمَةَ، سُمِّيَ ذَلِكَ الْيَوْمُ يَوْمَ عَرَفَةَ- يَعْنِي أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) عَرَفَ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)» این هم بطلانش بی‌نیاز از توضیح است زیرا بدون شک این نام از قبل وجود داشته و مردم مکه به خاطر سخن فاطمه بنت اسد در این روز، آن را عرفه ننامیده‌اند!

«فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الثَّالِثُ، وَ كَانَ الْعَاشِرَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، أَذَّنَ أَبُو طَالِبٍ فِي النَّاسِ أَذَاناً جَامِعاً، وَ قَالَ: هَلُمُّوا إِلَى وَلِيمَةِ ابْنِي عَلِيٍّ.» در این روز که مردم مشغول مراسم حج و قربانی بودند چگونه برای ولیمه جمع شدند؟!

«وَ نَحَرَ ثَلَاثَ مِائَةٍ مِنَ الْإِبِلِ وَ أَلْفَ رَأْسٍ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ، وَ اتَّخَذَ وَلِيمَةً عَظِيمَةً» می‌گوید ابوطالب 300 شتر و هزار گاو و گوسفند کشت! از ذبح این تعداد شتر و گاو و گوسفند، چندصد تُن گوشت به دست می‌آید که برای خوراکِ چندصدهزار مهمان کافی است! اصلا معقول است که چنین ولیمه و مهمانی با این کیفیت برگزار شده باشد؟ حجاز آن روز چقدر جمعیت داشت که چندصدهزار نفر در ولیمه ابوطالب شرکت کنند؟! ابوطالب چند شتر و گاو و گوسفند داشته که فقط 1300 عدد آن را در این ولیمه ذبح کرد؟! وانگهی می‌دانیم که ابوطالب در آن ایام فقیر بود و اصلاً به خاطر همین فرزندانش را به برادران و برادرزادگانش سپرد. چگونه چنین مهمانی برپا کرد؟! این که مشرکین عرب بیایند و به گفته ابوطالب بر نوزاد تازه متولدشده سلام کنند (سَلِّمُوا عَلَى وَلَدِي) از عجایب دیگر داستان است.

مخفی نیست که تولد امیرالمؤمنین (ع) در ماه ذی الحجة مؤید دیگری ندارد و با اقوال دیگر که خود شیخ طوسی نقل کرده (تهذيب الأحكام، ج‏6، ص19؛ مصباح المتهجد، ج‏2، ص852) معارض است. به نظر می‌رسد در این داستان ماه ذی الحجة ذکر شده تا این تولد را با مواقف حج (یوم الترویة، یوم عرفة و یوم النحر) گره بزند.

اشکالات دیگری نیز در متن و سند دیده می‌شود که فعلاً به همین مقدار اکتفا شد و ان شاء الله در تحریرهای کامل‌تر مقاله به آن خواهیم پرداخت.